جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
8
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
تأليفاتى ممتاز و در بعض زمينهها آثارى وزين دربارهء آن كشور طى ربع اول اين قرن و حتى تا نيمهء قرن حاضر انتشار يافته باز تا همين تاريخ ثانوى كتاب جامعى راجع به همهء مسائل ايران نوشته نشده است . نويسندگانى در اينجا و آنجا رشتههاى متعددى را در باب اين موضوع برگزيده و در مواردى هم خدمت ممتاز انجام داده و آثارى را كه جنبهء اختصاصى و محدود داشته است به وجود آوردهاند ، ولى حتى در تأليفات ايشان هم برطبق معمول من به اين نكته برخوردهام كه از وصف و بيان جهات و نقاطى يا بحث كردن در مطالب و مسائلى به اين دليل خوددارى نمودهاند كه آن موضوعات را چنان كه بايد و شايد نويسندگان پيشين نوشتهاند . ولى هرقدر كه مطالعاتم را بيشتر به دورههاى پيشتر كشانيدم ، يا به چنان شاهكارى كه عطف كرده بودند هيچ وقت دسترسى نيافتم ( چون وجود خارجى نداشته است ) يا آنكه در اثر اكتشافات باستان - شناسى و يا وقايع سياسى بعدى آن مطالب را كهنه و بىاعتبار يافتم . پس ناگزير با انتساب به اهمال و همچنين رعايت قدر و احترام زحمات گذشتگان دست از آن كار كشيدم . اطلاعات صحيح راجع به ايران در واقع به قدرى پراكنده است كه هر مسافرى كه در صدد گردآوردن معلومات كتبى كافى به منظور سفرى از هر جهت جامع و كامل در سرزمين ايران برآيد خواه و ناخواه ناچار خواهد شد كه حيوان باربر جداگانه براى حمل كتابخانهاى شامل مجلدات ضرورى همراه داشته باشد . از اين - رو هرچه بيشتر در كار خود پيش رفتم به همان اندازه هم زمينهء اقدام و اهتمامى كه بر عهده گرفته بودم در نظرم فراختر آمد تا سرانجام به اين حقيقت برخوردم كه احتياج مبرم و بسيار ضرور براى تأليف كردن اثرى جامع راجع به همهء شئون زندگانى عمومى در ايران دربارهء سكنهء آن ، ولايات آن ، شهرهاى آن ، راهها و جادههاى آن و در باب آثار باستانى آن و حكومت و مؤسسات آن و منابع آن و تجارت و دارائى و سياست آن و در باب اقدامات عمرانى فعلى و آيندهء آن و خلاصه راجع به تمام آن مبانى كه زندگى اين ملت بر آن مبتنى بوده است در ميان است .